Arno Gelder Health & mind vandaag, 17:02

Leestijd: 11 minuten

Metro kijkt binnen bij unieke angsttandarts: zo helpt SBT mensen die doodsbang zijn voor de boor

Gerard (55) komt trillend van angst de tandartspraktijk binnen. Hij is niet alleen: naar schatting 1,4 miljoen Nederlanders kampen met ernstige tandartsangst. Metro keek twee dagen mee bij Stichting Bijzondere Tandheelkunde (SBT) in Amsterdam.

We hebben meteen een primeur te pakken. Livia Faverey is wereldwijd de eerste mondhygiëniste die is gespecialiseerd in de behandeling van mensen die (extreem) angstig zijn voor de tandarts. Want ook mondhygiëne – voor de ‘gewone’ patiënt niet meer dan een hinderlijk halfuurtje – is voor deze groep een beproeving.

Angstige patiënten met een tandartsfobie die dikwijls aan pure paniek grenst, vormen een extra kwetsbare categorie: mensen met autisme, het syndroom van Down, maar ook personen met trauma, naaldangst of persoonlijkheidsproblematiek. Niet zelden zijn (jeugd)herinneringen aan de reguliere tandheelkundige oorzaak van een diepgeworteld tandartstrauma.

Het typisch Nederlandse calvinistische credo ‘Stel je niet aan’ is binnen SBT vloeken in de kerk. Livia: “Voor onze patiënten vertegenwoordigt de tandarts het beangstigende beeld van iemand die iets in het emotioneel kwetsbare gebied van de mond stopt of er iets uithaalt. Je ligt machteloos in de stoel terwijl de behandelaar over je heen buigt. En dan nog eens die witte jas, al die prikkels, geluiden…”

Gerard (55) komt trillend van angst de behandelkamer binnen

Deze ochtend ligt Els, een jonge vrouw (22) met het syndroom van Down, in de behandelstoel van Livia. Ze wordt vergezeld door haar moeder en een knuffel. Livia is voor Els een vertrouwd gezicht. De mondhygiëniste stelt haar op haar gemak, neemt de tijd en maakt een praatje om zo de angel uit het spannende bezoek te halen. “Poets je goed?”, vraagt Livia. “Jaaaa”, zegt Els. In de stoel toont ze trots haar gelakte nagels en geeft ze zich vervolgens goedgeluimd over aan de reiniging van haar gebit. Els is snel afgeleid, maar geen spoortje van ongeduld of irritatie bij Livia. Als de gebitsreiniging erop zit, breekt het hoogtepunt van het bezoek aan: de lade gaat open en Els mag een cadeautje uitzoeken. Het wordt deze keer een kralenkettinkje.

Dan is het de beurt aan Gerard (55), die lijdt aan een posttraumatische stressstoornis (PTSS) en naar eigen zeggen ‘trillend van angst’ de behandelkamer betreedt. “Het is chaos in m’n hoofd. Als ik al in de tandartsstoel beland, wil ik er eigenlijk direct weer uitspringen. Ik ben oprecht doodsbang.” Met liefdevolle omzichtigheid begeleidt Livia hem naar de stoel. Haar serene uitstraling wekt vertrouwen en ze neemt de tijd om de aanpak van tandsteen, plak, tandvlees en aanslag in alle rust toe te lichten. Tijdens het polijsten balt Gerard soms zijn vuisten als fysieke reactie op het geluid van het roterende instrument, dat pijnlijke herinneringen oproept aan de zeurderige monotonie van de tandartsboor. “Bij veel angstige patiënten is het vertrouwen weg”, zegt Livia later. “Het heeft plaatsgemaakt voor een ingebakken wantrouwen.” 

Waarom de schooltandarts na 40 jaar nog angst oproept

“Voor velen begint de angst voor de tandarts al dagen voor de afspraak”, stelt Josja Eggen, als gz-psycholoog verbonden aan SBT. “Ze slapen slecht of bellen af. Die angst grijpt diep in. De oorzaak kan liggen in een pijnlijke ervaring, in het gedrag van ouders of in de beruchte schooltandarts van vroeger. Soms is er geen duidelijke aanleiding.”

Josja werkt nauw samen met de tandarts angstbegeleiding om patiënten weer vertrouwen te geven. “Ons uiteindelijke doel is dat iemand weer naar de eigen tandarts kan. Bij angstbegeleiding kijken we niet alleen naar de tandheelkundige behandeling, maar vooral naar wat angst veroorzaakt en in stand houdt. Tijdens een intake onderzoeken we hoe de tandartsfobie is ontstaan, waar iemand bang voor is en wat de patiënt zelf denkt dat de oorzaak is. Het verkennende gesprek wordt vaak door de angsttandarts en de psycholoog samen gevoerd. Je hebt dan zowel het tandheelkundige als het psychologische perspectief.”

“We weten”, vervolgt ze, “dat niemand wordt geboren met een tandartsfobie. Daarom vragen we hoe iemand als kind naar de tandarts ging, of ouders zelf ook angstig waren en wanneer de angst begon. Als ouders zelf heel bang zijn voor de tandarts, kan een kind dat overnemen zonder dat daar ooit expliciet over wordt gesproken.”

Veel patiënten, constateert Josja, weten goed wanneer het begonnen is. Vooral ouderen vertellen levendige, gruwelijk beeldende verhalen over de schooltandarts. “Ze herinneren zich nauwkeurig hoe ze met klasgenootjes in een lange rij wachtten om naar de geparkeerde bus te gaan. Buiten hoorde je vaak al wat er binnen gebeurde. Kinderen werden achter elkaar behandeld, meestal zonder verdoving. Als je als kind je vriendjes en vriendinnetjes hoort of ziet lijden… Sommigen besloten toen: dit nooit meer! Vervolgens komen ze hier soms pas 40 jaar later terecht.”

Zelfs rechters en politieagenten kampen met tandartsangst

De patiëntenpopulatie binnen de SBT is even gevarieerd als bij de reguliere tandarts – angst maakt geen onderscheid in leeftijd, beroep, man of vrouw. Politieagenten, apothekers, rechters, beveiligers, atleten… status en stoerheid van een professie zeggen niets over de vrees voor de tandarts. Voor patiënten die gemotiveerd zijn om snel aan hun angst te werken, heeft de SBT een intensief traject opgezet. Deze mensen komen vier achtereenvolgende dagen naar het centrum. Tandarts en psycholoog werken in die tijdspanne intensief samen. Josja: “Na zo’n traject zijn patiënten dikwijls veel minder angstig, daarnaast tandheelkundig weer op de rit en kunnen ze terugkeren naar een reguliere tandarts.”

SBT behandelt jaarlijks op de hoofdvestiging in Amsterdam-Zuid en in haar dependance in de regio circa 9000 unieke patiënten, die tezamen 22.000 ‘stoeluren’ vragen. Op de hoofdlocatie werken 44 tandartsen en negen mondhygiënisten. Iris Dorgelo, bestuurder van de SBT, merkt dat een deel van de patiënten niet alleen angstig is, maar ook vaker ernstige psychische kwetsbaarheid vertoont. “Ik vermoed, al kan ik dat niet hardmaken, dat de wachtlijsten in de ggz inmiddels zo lang zijn dat veel mensen hier terechtkomen voordat zij in de ggz behandeld zijn.”

Josja vult aan: “De psychologische complexiteit van onze patiënten neemt toe. We krijgen te maken met tandartsangst, maar evenzeer met andere, soms onbehandelde psychologische problematiek. Als iemand naast tandartsangst ook intensieve ggz-zorg nodig heeft, kunnen wij dat niet overnemen. Frustrerend, je wilt de patiënt graag verder helpen.”

SBT behandelt jaarlijks 9000 patiënten met bijzondere zorgvragen

Iris Dorgelo heeft met haar collega’s van SBT een missie: de zorg voor bijzondere doelgroepen, ‘vaak heel kwetsbare mensen die zonder ons aanbod tussen wal en schip vallen’. “Ik vind het mooi te zien hoe behandelaren maatwerk leveren, toegesneden op de situatie van de individuele patiënt. In de gedrevenheid van ons team om alles uit de kast te halen om de mondzorg op een acceptabel niveau te krijgen, zit behalve passie voor het vak ook veel liefde voor mensen.”

Ze vervolgt: “We leggen zorgverzekeraars uit – het overgrote deel van onze behandelkosten zit in de basisverzekering – dat deze aanpak, die meer tijd, aandacht en moeite kost, niet alleen voor de patiënten beter is, maar ook goedkoper voor de BV Nederland. Je voorkomt dat de kwaliteit van gebitten zo achteruitgaat dat het later, behalve persoonlijk leed, ook nog veel meer geld kost.”

Jerry (10) durft voor het eerst rustig in de tandartsstoel te zitten

Bij Marieke Schorer, pedodontoloog (kindertandarts), wacht Jerry (10) op zijn beurt. Hij heeft een zware vorm van autisme. Bij eerdere bezoeken wierp hij zich schreeuwend op de grond, spartelend en spugend, óók naar zijn moeder. Maar nu zijn we getuige van een bijzonder moment. De jongen neemt na de geruststellende woorden van Marieke, die hem een geplastificeerde kaart toont met een geïllustreerde uitleg van de gebitscontrole, voor het eerst rustig plaats in de stoel. “Wat een overwinning!”, zegt Marieke. Ook bij Errol (14), altijd gekweld door een gekmakende angst voor de naald van de tandartsverdoving, verloopt de behandeling welhaast als bij een modelpatiënt.

Jazeker, hij wordt verdoofd. Eerst met een zalfje van het oppervlakteanestheticum lidocaïne, dat het tandvlees ongevoelig maakt, maar daarna komt de prik. Errol ondergaat het ritueel gespannen, maar gelaten. “Als ik het maar niet hoef te zien”, fluistert hij. Langzaam dient Marieke de verdoving toe. “Goed, man”, zegt Marieke, “die hobbel hebben we genomen.” Na afloop van het consult concluderen ze samen dat Errol zijn angst heeft overwonnen en terug kan naar zijn eigen tandartspraktijk. “Een geweldig resultaat!”

Meer dan 60 vormen van tandartsangst: van prikken tot controleverlies

GZ-psycholoog Josja Eggen: “Bij naaldangst mag de patiënt eerst naar de naald kijken, eventueel vasthouden. Vervolgens passen we een protocol toe waarbij de blootstelling aan de naald in kleine stapjes wordt opgebouwd, tot de patiënt zich voldoende zelfverzekerd voelt om een prikje te krijgen.” Ze vertelt dat er meer dan 60 vormen van tandartsangst bestaan. “In de dagelijkse praktijk zien we het meest angst voor pijn – daarnaast machteloosheid en controleverlies. Maar mensen zijn ook bang voor het achteroverliggen, voor water in de mond, de boor, de afzuiger en voor allerlei geluiden.”

Ze vervolgt: “Het mondgebied zelf kan een bron van angst zijn. Je doet je mond open en geeft je over aan iemand anders. Dat is kwetsbaar: de tandarts is letterlijk in je mond bezig, terwijl je zelf niet ziet wat er gebeurt. We zien trouwens ook patiënten met een volledig gaaf gebit die enorm bang zijn, ook al hebben ze nooit een negatieve ervaring gekend. Ze worden panisch bij de gedachte dat er een verstandskies uit moet of dat ze ooit een wortelkanaalbehandeling krijgen.”

Waarom het vermijden van de tandarts de angst juist groter maakt

Eggen legt uit dat een fobie nauw is verbonden met vermijding: veel mensen ontlopen de tandarts of melden zich sporadisch met een lijf en hoofd vol spanning. “Op de korte termijn geeft dat ontduiken opluchting. Je denkt: gelukkig, ik hoef niet. Maar op de langere termijn leert je brein daardoor juist niet dat het ook mee kan vallen. Daarom: de patiënt moet nieuwe ervaringen opdoen en merken dat de verwachting die hij heeft niet altijd uitkomt. Dat is de kern van de behandeling, waarbij we soms ook gebruikmaken van virtual reality.”

Ze vervolgt: “De uitspraak ‘we scare because we care’ spreekt mij ergens wel aan. We zoeken het ongemak op, omdat we mensen verder willen helpen; het is heel liefdevol bedoeld. Bij angstbehandeling werken we met blootstellingstherapie: ervaren dat de ramp niet uitkomt, want zo kan het brein zoiets nieuws leren. Die hardnekkige vrees mag echter niet zo hoog oplopen dat het tot volledige paniek leidt. De patiënt bepaalt het tempo. Duw je iemand te snel over de grens, dan zie je die patiënt misschien nooit meer terug en heb je je doel volledig gemist.”

Waarom een tandartsbezoek oude trauma’s kan oproepen

“Bij een deel van de patiënten speelt ook een seksueel trauma mee. Daarbij is er vaak sprake van controleverlies geweest. Iemand was tijdens de traumatische ervaring machteloos of heeft geen grenzen kunnen aangeven. Bij de tandarts kan dat gevoel opnieuw worden getriggerd. Je ligt achterover, de mond open, nauwelijks bewegingsvrijheid. Het beklemmende gevoel dat je niet weg kunt. Zeker als er sprake is geweest van oraal seksueel trauma, kan het mondgebied beladen zijn. Er kan bovendien een verhoogde kokhalsneiging bij komen. Bij elkaar kan een tandartsbezoek dan een zeer angstige gebeurtenis worden.

Angst ontstaat al beneden in de hal van de tandartspraktijk. Daar is op dat moment geen behandeling en er is ook geen direct gevaar. Toch kan het lichaam reageren alsof je dan al in gevaar bent. Dat is typisch fobisch. Je hoofd kan zeggen dat je veilig bent, terwijl je lichaam alarm slaat.”

Narcose neemt de angst voor de tandarts niet weg

“Om die reden”, vervolgt Josja, “zijn we terughoudend met een algehele narcose als oplossing voor het angstprobleem zelf. Onder narcose kun je het gebit behandelen, maar daarmee verdwijnt de angst niet. Ook proberen we later in het angsttraject de patiënt te laten behandelen door een andere tandarts angstbegeleiding in het team. Daarmee bestendigen we het leerproces en wordt voorkomen dat iemand denkt: het lukt alleen bij die ene lieve tandarts, met die ene assistente, in die ene kamer.”

“Wat ik wil benadrukken, is dat mensen zich niét aanstellen. De angst is echt. Daarom is het zo mooi als je iemand gedurende een traject ziet veranderen. Iemand leert gaandeweg dat de catastrofe niet uitkomt en dat angst niet automatisch betekent dat je moet vluchten. Het zijn soms kleine stappen, maar stappen. Patiënten hoeven niet meer jarenlang behandelingen uit te stellen en kunnen vaak weer naar de eigen huis-tandarts, met hun persoonlijke gebruiksaanwijzing. Want patiënten zijn meer dan een mond vol tanden.”

SBT zet ook virtual reality en online hulp in tegen tandartsangst

Terug naar Livia Faverey, ’s werelds eerste en enige mondhygiëniste angstbegeleiding en afdelingshoofd van het Preventieteam binnen SBT. Nederland, weet ze, loopt mondiaal voorop in de aanpak en behandeling van extreem angstige tandartspatiënten. Geregeld worden er seminars en workshops gehouden om het vakgebied up-to-date te houden. Zoals laatst nog op een bijeenkomst waarin aspecten als ‘stemgebruik’ en ‘gebarentaal’ aan de orde komen. SBT biedt inmiddels ook e-health aan, een module voor tandartsangst die een patiënt zelfstandig kan doorlopen binnen het behandeltraject. Angst kan aldus in sommige gevallen ook afstand worden begeleid.

Livia: “De kern blijft dat we patiënten over hun angst heen willen helpen. Niet door Cliniclowns achter de behandelstoel te posteren of een narcose aan te bieden. Patiënten moeten het zélf doen, uiteraard door ons begeleid met empathie en onze kennis en kunde. Zeggen wat je doet en doen wat je zegt tijdens de behandeling. Indachtig ons motto: Zorg op maat in goede handen.”

Dit zijn de best gelezen artikelen van dit moment:

• Stelling van de dag: ‘Een bank die bijna 1 miljard euro winst maakt, mag niet tegelijkertijd duizenden banen schrappen’
• DNB: 950.000 huishoudens krijgen hogere hypotheeklasten, een kwart betaalt ruim 300 euro extra
• 4 op de 10 Nederlanders zetten verwarming te hoog: één graad lager kan 109 euro per jaar schelen
• Zeeman waarschuwt klanten voor gevaarlijke kinderproducten: ‘Breng ze terug naar de winkel’
• Kabinet kan zich niet vinden in belastingvoorstel PRO en Volt

Geschreven door Arno Gelder

Kunst met een grote en kleine k - het theater is het tweede huis van Arno. Hij zit 46 jaar ‘in het vak’ en volgde en volgt nog altijd musical, toneel, cabaret, literatuur en beeldende kunst op de voet. Hij maakt deel uit van de jury van de Musical Awards en schrijft momenteel een boek over de geschiedenis van de eerste vaderlandse musical De Jantjes.

Reacties