Julia Osendarp Health & mind Bijgewerkt: 14 nov 2025, 15:24

Leestijd: 8 minuten

Calamiteitenpsycholoog Erica Kinkel onderzoekt menselijk gedrag bij rampen: ‘Ik zal nooit vooraan staan bij een concert’

Calamiteitenpsycholoog Erica Kinkel (49) onderzoekt inmiddels ruim vijftien jaar rampen, aanslagen en andere calamiteiten om menselijk gedrag bij rampscenario’s te doorgronden. Haar onderzoek en adviezen zijn niet bedoeld om mensen bang te maken, maar wel om mensen bewust te maken. Zodat ook jij je realiseert wat er kan gebeuren als je je bijvoorbeeld in grote mensenmassa’s begeeft. 

Tijdens haar studie koos Kinkel calamiteitenpsychologie als keuzevak en was ze verkocht. „Ik werd uiteindelijk hoofddocent van dat vak aan de universiteit, maar vanwege bezuinigingen werden alle keuzevakken, dus ook calamiteitenpsychologie, uit het curriculum geschrapt. In de loop der jaren kwam ik erachter dat de behoefte naar kennis van dit vak in de praktijk groot is. Inmiddels werk ik met organisaties en bedrijven, zoals de politie, gemeenten, beveiligingsbedrijven en veiligheidsregio’s en doe ik onderzoek naar dit thema binnen de TU Delft.” 

Ware aard van mens bij calamiteiten 

Hoewel Kinkel haar vakgebied als ‘dubbel’ bestempelt, ze ziet immers een hoop leed voorbijkomen, is het volgens haar fascinerend om te zien wat de mens doet in nare situaties. „Je ziet namelijk de ware aard van mensen. In het dagelijks leven zijn mensen meestal een bepaalde versie van zichzelf. De goede variant, die zich aanpast aan de omgeving. Bij een ramp of calamiteit kan dat niet. Je ziet daar hele mooie dingen gebeuren, dat mensen elkaar helpen of steunen. Ik houd me natuurlijk veelal bezig met de ellende van anderen, want ik bestudeer beelden, video’s, rapporten, interviews van vreselijke gebeurtenissen. Ergens is dat dubbel, want ik kijk wel naar andermans leed. Maar toch fascineert de menselijke aard me. Bij een calamiteit kun je die niet verbloemen.” 

Raken dat soort beelden Kinkel? Ze noemt een voorbeeld: „Op HBO Max staat een documentaire over de aanslag tijdens de Boston Marathon. Ik heb die beelden inmiddels meer dan honderd keer gezien en die blijven op mijn netvlies staan. Daarin is ook een fragment van een koppel te zien, dat tijdens de aanslag uit elkaar werd gehaald omdat ze ernstig gewond waren. Dat raakt me nog steeds. Ook als ik de beelden tijdens mijn cursussen laat zien, neem ik bij dat fragment altijd snel een slokje water. Je blijft namelijk mens. Ik kan er goed naar kijken en ik praat erover, maar het blijft wel andermans misère waar ik voor mijn werk naar kijk. Bedoeld om uiteindelijk een ander weer te kunnen helpen.”

Calamiteitenpsycholoog Erica Kinkel onderzoekt rampen 

Kinkel informeert organisaties en bedrijven over wat te verwachten van mensen bij calamiteiten. Bedoeld om daar rekening mee te houden en op in te spelen. Volgens haar is het bijvoorbeeld een misvatting dat er ‘paniek’ uitbreekt. „Vooral in nieuwsberichten lees je dat er ergens ‘paniek uitbrak’. Maar paniek is een heel zeldzaam fenomeen. We associëren paniek met chaos en angst, maar de stress die hierbij ontstaat is bedoeld om te handelen. Daardoor kunnen we rennen, gillen of anderen helpen. Dat heeft een functie. Gillen is bedoeld om anderen te waarschuwen en rennen is nuttig om weg te komen. Dat ziet er chaotisch uit, maar dat is niet wat paniek daadwerkelijk is. Paniek is namelijk bevriezen of niet meer in staat zijn om te communiceren. Waardoor je uiteindelijk niet meer jezelf in veiligheid kunt brengen.” 

Het onderzoek van de calamiteitenpsycholoog is nogal breed. „Dat kan bijvoorbeeld gaan over vliegtuigrampen, terrorisme, brand of moord. Zo kijk ik voor mijn promotieonderzoek naar evacuatiegedrag van mensen, maar gaat mijn werk voor de politieacademie meer over denkprocessen bij opsporingsonderzoeken. Eigenlijk doe ik onderzoek naar de vragen die ik krijg uit de praktijk.”

Onderschatten van drukte

Kinkel benoemt wat risicoplekken zijn als het om calamiteiten gaat. „Vooropgesteld: op een zebrapad of thuis loop je veel risico. Uit cijfers van het CBS blijkt dat de meeste mensen overlijden door een val thuis. Maar als je kijkt naar grote menigten, dan worden de gevaren van drukte onderschat. Het gaat vaak ‘net goed’ en daar lees je weinig over in de media. We lezen er pas over als het misgaat, zoals bij de Love Parade in Duisburg, het Astroworld Festival of de Halloween-viering in Seoul.“

Ze vervolgt: „Ook in Nederland hebben we veel evenementen, braderieën, markten of andere plekken met drukte. Dan kunnen vluchtroutes overbelast raken en hebben mensen te laat in de gaten waar ze heen moeten vluchten. Dat realiseren ze zich pas als het misgaat. Daar zouden we meer rekening mee moeten houden, zonder dat we bang hoeven te worden. Je moet gewoon een concert of festival kunnen bezoeken, maar het publiek onderschat dat er gevaar schuilt in drukke menigten.”

En in hoeverre heeft de calamiteitenpsycholoog dit soort rampscenario’s in haar hoofd als ze een evenement bezoekt? „Ik begeef me wel in menigten, dat moet ik immers ook ervaren en begrijpen. Maar je zult mij nooit vooraan zien staan bij een popconcert. Dat heb ik heel vaak bijna mis of echt mis zien gaan. Dat zou ik zelf nooit doen.” 

Menselijke reacties

Wat betreft menselijk gedrag bij calamiteiten, vertelt Kinkel dat er onderscheid te maken is tussen drie groepen. „Eigenlijk is er één hoofdgroep en zijn er twee kleinere groepen. Een kleine groep bestaat uit initiatiefnemers, ook wel de leiders, die snel in de gaten hebben dat er iets gebeurt. Zij zijn in staat om te handelen en instructies te geven. Dat kunnen bijvoorbeeld getrainde mensen zijn die toevallig aanwezig zijn. Ieder mens is even van slag als er zoiets gebeurt, niemand is immuun, maar getrainde mensen kunnen meestal sneller schakelen.”

Er is volgens de psycholoog ook een groep mensen die lastiger gedrag vertoont. „De mensen die wel in een soort individuele paniek raken (bevriezen), zich beperken tot het eigen individu of zelfs vervelend worden. Maar dat is doorgaans een hele kleine groep. Het merendeel van de mensen is versuft, maar luistert naar de instructies van de leiders en laat zich sturen. Ook omdat ze vaak zelf niet goed weten wat ze moeten doen of daar niet op kunnen komen.” 

Stressreactie

Dat sommigen in rampscenario’s niet helder kunnen nadenken, valt te verklaren, volgens Kinkel. „Stress heeft veel invloed op ons cognitief functioneren, waardoor je problemen krijgt met beslissingen nemen of dingen over het hoofd ziet. Dat komt omdat je aandacht beperkt is of je perceptie en waarneming anders zijn. In ons lichaam zijn tijdens calamiteiten twee stresssystemen actief. Het snelle systeem, oftewel de fight or flight-modus met stresshormonen als adrenaline en noradrenaline, die tot actie aanzetten.”

Ze vertelt verder: „En er is ook een trager systeem waarbij het stresshormoon cortisol vrijkomt en doordringt tot de hersenen. Dat zorgt ervoor dat we cognitief trager reageren. De eerste fysieke reactie is snel, maar daarna reageren cognitief trager of apathisch. Die systemen werken simultaan, maar kunnen per persoon en situatie heel erg verschillen. Zo zijn er bijvoorbeeld veel politieagenten die ondanks jarenlange ervaring bij een specifiek moment kunnen verstijven. Stress is heel moeilijk te doorgronden en is een complex onderwerp. Wat ik nu belicht is maar een fractie van wat stress met een mens doet.” Eerder vertelde commando Dai Carter aan Metro dat je een stressbarrière kunt trainen en kunt leren verhogen.

Positief menselijk gedrag

De calamiteitenpsycholoog benoemt een bevinding uit haar onderzoek, die wellicht niet iedereen direct verwacht. Dat maakt deze bevinding in haar ogen juist extra interessant. „De meeste mensen helpen elkaar. Dat zag je ook bij de Boston Marathon in 2013, waar veel beeldmateriaal van is. Bij de aanslag werden hele nare bommen gebruikt, waardoor er niet zozeer doden te betreuren waren, maar er wel heel veel letsel aan ledenmaten was. Daar zag je dat wildvreemden hun handen in andermans benen stopten om aders af te knijpen, tegen de slachtoffers spraken of als een soort ‘buddy’ fungeerden om slachtoffers te ondersteunen.”

Volgens Kinkel weten mensen dat vaak niet. „Dat wildvreemden elkaar helpen in de meest afschuwelijke omstandigheden. Dat we dan heel lief en betrokken zijn, zelfs met gevaar voor eigen leven. Het is een primaire reactie om elkaar te helpen. Daarnaast zie je dat mensen graag in groepen blijven voor veiligheid en bescherming. Bij dit soort calamiteiten zie je vaak heel mooi en positief gedrag. Er lijkt tegenwoordig veel polarisatie te zijn, maar als er echt iets aan de hand is, dan zijn we in staat onze medemens te helpen. De focus in de media ligt vaak op ‘paniek’ of ‘rellen’, maar er is te weinig aandacht voor deze positieve kant van mensen bij rampen.” 

Nooduitgangen

Volgens Kinkel zou ieder mens, dat zich in grote menigten begeeft, het volgende moeten doen: „Kijk waar de nooduitgangen zijn. We weten uit onderzoek dat mensen zich evacueren via routes waardoor ze zijn binnengekomen. Dat is vaak de hoofdingang. Maar als alle bezoekers dat doen, raakt het daar overvol. Het gebeurt zelfs dat mensen langs nooduitgangen lopen om bij een hoofdingang te komen. Bij alle evenementen en festivals zijn veel noodroutes, maar mensen weten dat niet altijd. Daarom moedig ik aan om als bezoeker altijd de nooduitgangen te checken. Dat doen we ook als we in een vliegtuig stappen, dan krijgen we daar ook instructies over. Daar probeer ik ook evenementenorganisaties bewust van te maken, dat ze dat goed communiceren met hun publiek. Je hoeft mensen niet bang te maken, maar je moet ze wel bewust maken. Dat is vooral belangrijk.” 

Dit zijn de best gelezen artikelen van dit moment:

• Ov-chipkaart verdwijnt, dit moet je weten
• Goud en zilver naar recordhoogtes: is het verstandig om nu te beleggen in edelmetalen?
• Nederlanders wijken uit naar hotels bij de buren: Duitsland en België profiteren van btw-schok
• Gebruik van de pil daalt: ‘Wat er altijd alleen toe deed, was zwangerschap voorkomen, kwalijk’
• Haken, breien en puzzelen: waarom dit soort hobby’s ineens zo populair zijn

Reacties