Cassandra Oostrom Eten & drinken 29 sep 2026, 12:50

Leestijd: 6 minuten

Koffie doet meer dan je wakker houden: nieuwe studies zien effecten op darmen, brein en slaap

Twee recente onderzoeken laten verrassende effecten van koffie zien op je darmen, brein en slaap. Zelfs als je na een espresso probleemloos acht uur slaapt, kan cafeïne je diepe slaap mogelijk beïnvloeden zonder dat je dat zelf merkt.

Je kunt na een paar koppen koffie namelijk prima acht uur slapen en de volgende ochtend denken dat er niets aan de hand is. Metingen van de hersenactiviteit kunnen ondertussen een ander verhaal vertellen.

En er is nóg een opvallende uitkomst, want wat blijkt nu? Sommige mogelijke effecten van koffie lijken helemaal niet door cafeïne te worden veroorzaakt.

Onderzoekers testen effect van koffie op darm-brein-as bij 62 mensen

Wetenschappers van APC Microbiome Ireland van University College Cork onderzochten de relatie tussen koffie en de zogenoemde darm-brein-as. Dat is het communicatiesysteem waarmee onder meer darmbacteriën, zenuwen, hormonen en het immuunsysteem signalen uitwisselen met de hersenen.

Aan het onderzoek deden 62 mensen mee. De helft bestond uit regelmatige koffiedrinkers die normaal gesproken drie tot vijf koppen per dag dronken. De andere helft dronk doorgaans geen koffie. Het is een kleine onderzoeksgroep, dus de resultaten kunnen niet breed getrokken worden.

De koffiedrinkers moesten eerst twee weken stoppen met koffie. Tijdens die periode volgden de onderzoekers onder meer hun stemming en ervaren stress. Ook werden ontlasting en urine onderzocht om veranderingen in darmbacteriën en stofwisselingsproducten te kunnen zien.

Toen de koffie vervolgens terugkwam, kregen deelnemers zonder dat ze het wisten gewone of cafeïnevrije koffie. 

Minder stress na gewone én cafeïnevrije koffie

Na de herintroductie van koffie rapporteerden deelnemers onder meer minder ervaren stress, depressieve gevoelens en impulsiviteit. Dat gebeurde zowel bij gewone als bij cafeïnevrije koffie. Dat laatste is belangrijk. Cafeïne kan dus niet automatisch de verklaring zijn voor alle gevonden effecten.

Koffie is namelijk veel meer dan alleen cafeïne. De drank bevat duizenden chemische verbindingen, waaronder polyfenolen. Die plantaardige stoffen kunnen een wisselwerking aangaan met de bacteriën die in onze darmen leven.

De onderzoekers vonden inderdaad verschillen in verschillende soorten darmbacteriën tussen koffiedrinkers en mensen die geen koffie dronken. Ook veranderden bepaalde metabolieten: kleine moleculen die ontstaan of worden aangepast tijdens de stofwisseling. Dat levert aanwijzingen op dat koffie de samenstelling of activiteit van het darmmicrobioom kan beïnvloeden.

Cafeïnevrije koffie valt op bij tests met leren en geheugen

Nog interessanter werd het toen de onderzoekers gewone koffie en decaf afzonderlijk bekeken. Verbeteringen in leren en geheugen werden alleen waargenomen bij deelnemers die cafeïnevrije koffie kregen. Dat suggereert dat andere bestanddelen van koffie mogelijk een rol spelen bij bepaalde cognitieve effecten.

Cafeïnehoudende koffie liet een ander patroon zien. Die werd in het onderzoek geassocieerd met minder angstgevoelens en een betere waakzaamheid en aandacht. Ook vonden de onderzoekers aanwijzingen voor een verband tussen cafeïne en minder ontstekingsactiviteit.

Dat wil overigens niet zeggen dat koffie een behandeling is tegen stress, angst of sombere gevoelens. Daarvoor is het onderzoek veel te klein en bovendien kan hiermee geen rechtstreeks oorzakelijk verband worden bewezen.

Maar terwijl koffie mogelijk interessante effecten heeft op darmen en hersenen, zit er aan cafeïne ook een andere kant.

Acht uur slapen en tóch minder goed uitrusten

Onderzoekers kijken namelijk steeds nauwkeuriger naar wat cafeïne doet nadat je in slaap bent gevallen. Daarvoor wordt onder meer EEG gebruikt, een techniek waarmee de elektrische activiteit van de hersenen wordt gemeten. Zo kunnen onderzoekers niet alleen zien óf iemand slaapt, maar ook hoe diep die slaap daadwerkelijk is.

Vooral de zogenoemde langzame hersengolven zijn daarbij belangrijk. Die komen veel voor tijdens diepe slaap, een fase die wordt geassocieerd met lichamelijk herstel en gezonde hersenfuncties.

Volgens professor Donata Kurpas van Wroclaw Medical University kan cafeïne die langzame hersenactiviteit verminderen. Het gevolg is opvallend: je hoeft helemaal niet uren wakker te liggen nadat je koffie hebt gedronken om er ’s nachts toch last van te hebben. Je kunt op een normaal tijdstip in slaap vallen, nauwelijks wakker worden en acht uur in bed liggen, terwijl je hersenen ondertussen minder kenmerken van diepe slaap laten zien.

Cafeïne kan diepe slaap beïnvloeden zonder dat je het zelf merkt

Dat maakt het effect lastig te herkennen. Hoe goed je dénkt te hebben geslapen, komt volgens Kurpas niet altijd overeen met wat onderzoekers in hersenmetingen zien.

Iemand kan ’s ochtends het gevoel hebben prima te hebben geslapen, terwijl een EEG minder diepe slaap laat zien. En dat geldt niet alleen voor die espresso vlak voordat je naar bed gaat.

Hoe snel cafeïne uit het lichaam verdwijnt, verschilt sterk per persoon. Onder meer genetische aanleg, leeftijd, stofwisseling, stress en vermoeidheid kunnen daarbij een rol spelen. Daardoor kan voor sommige mensen zelfs cafeïne die eerder op de dag is gedronken ’s nachts nog invloed hebben.

Meer koffie bij vermoeidheid kan een lastige slaapcyclus veroorzaken

Daarmee kan volgens slaaponderzoekers ook een vervelende wisselwerking ontstaan. Cafeïne maakt vermoeidheid tijdelijk minder merkbaar en kan ervoor zorgen dat je je alerter voelt. Maar wanneer diezelfde cafeïne vervolgens je nachtelijke herstel vermindert, kun je de volgende dag vermoeider zijn.

En wat doen veel mensen als ze moe zijn? Precies: nog een kop koffie pakken. Zo kan een patroon ontstaan van vermoeidheid, meer cafeïne en vervolgens opnieuw een minder herstellende nachtrust. Dat betekent niet dat koffie per definitie slecht voor je is. De effecten hangen sterk af van hoeveel cafeïne iemand binnenkrijgt, op welk tijdstip, hoe snel het lichaam cafeïne afbreekt en hoe gevoelig iemand ervoor is.

Moeten we dan massaal overstappen op decaf?

Zo ver gaan de onderzoeken niet. Daarvoor zijn er nog te veel vragen onbeantwoord. Vooral het onderzoek naar de darm-brein-as was met 62 deelnemers relatief klein. De gevonden verbanden bewijzen bovendien niet dat koffie rechtstreeks zorgt voor bijvoorbeeld minder stress of een beter geheugen.

Wel laten de onderzoeken samen iets interessants zien: koffie is een stuk ingewikkelder dan de simpele rekensom ‘cafeïne = energie’. Gewone koffie kan alertheid verhogen, maar cafeïne kan tegelijkertijd ongemerkt de kwaliteit van de diepe slaap beïnvloeden. Cafeïnevrije koffie bevat die stimulerende stof nauwelijks, maar bevat nog altijd tal van andere stoffen die mogelijk invloed hebben op darmbacteriën, stofwisseling en hersenen. Of zoals professor John Cryan van University College Cork het samenvat: koffie is meer dan alleen cafeïne.

Dat dagelijkse bakkie blijkt daarmee een behoorlijk complex drankje. En wie ’s avonds probleemloos na een espresso in slaap valt, kan dus niet automatisch concluderen dat cafeïne geen effect op zijn nachtrust heeft.

Dit zijn de best gelezen artikelen van dit moment:

• Zorgtoeslag 2027: vermogensgrens daalt met ruim 25.000 euro, dit betekent het voor jouw toeslag
• Jose (45) ontwaakte uit narcose tijdens openhartoperatie: ‘Ik kon me niet bewegen of iets duidelijk maken’
• Onderzoek naar supermarktprijzen: bij deze supermarkt ben je tot 28 procent goedkoper uit dan bij concurrenten
• NVM: huizenprijzen stijgen tot 8,3 procent, maar in deze 4 regio’s worden woningen juist goedkoper
• Floor Jansen breekt met metalband Nightwish: ‘Beslissing is noodzakelijk’

Geschreven door Cassandra Oostrom

Cassandra heeft Journalistiek gestudeerd en spendeert graag tijd aan het lezen van andermans schrijfwerk, van fictie tot autobiografieën. Daarnaast is ze altijd al geïnteresseerd geweest in de wereld en maatschappelijke onderwerpen. Die twee passies combineert ze graag met haar liefde voor reizen.

Reacties