Amerika-deskundige Olav van Zijl: ‘Waarom de Amerikaanse middenklasse verdwijnt’

Stel je een land voor waar de economie een gigantische, goed gevulde taart is. Elk jaar wordt die taart groter, iedereen ruikt de zoete geur van succes en staat met een vork in de hand klaar.

Maar bij de verdeling van de taart gebeurt er iets vreemds. Een piepkleine groep welgestelden pakt 99 procent van het baksel en vliegt ermee in een privévliegtuig naar een belastingparadijs. De rest van de bevolking blijft achter met een paar kruimels en de gigantische afwas. Welkom in de hedendaagse Verenigde Staten.

De groeiende Amerikaanse inkomensongelijkheid is geen natuurverschijnsel, maar een bewuste politieke keuze. Na dertig jaar de VS te hebben geobserveerd, waarvan negentien jaar als inwoner, vind ik de extreme vermogensgroei van de top de afgelopen vijf jaar ronduit alarmerend. Rechts-conservatieven romantiseren de vrije markt als een rechtvaardige scheidsrechter, maar ik vind dit complete onzin. De Amerikaanse markt is geen eerlijk speelveld, maar een VIP-club waarvan de regels volledig worden gedicteerd door grote bedrijven en de allerrijksten.

Aanmoediging en optimisme

Het Amerikaanse ondernemersklimaat blinkt uit in het vieren van individueel succes, ambitie en gedurfde innovatie. In de VS worden ondernemers gestimuleerd om groots te dromen en een gezonde dosis inkomensongelijkheid kan hierin zelfs werken als een krachtige prikkel. Ik ben het hier zeer zeker mee eens en hou zelfs van dit soort Amerikaanse aanmoediging en optimisme.

Maar het huidige model heeft echter op zijn zachtst gezegd ook een schaduwzijde. De uit de klauwen gelopen jacht op geld heeft de kloof tussen arm en rijk de afgelopen decennia zo extreem vergroot, dat The American Dream voor een enorme groep Amerikanen al lang onbereikbaar is geworden.

Persoonlijke pinautomaat

De Amerikaanse vrijemarkteconomie heeft een metamorfose ondergaan en draait niet meer op de dollars van de gewone burger. Het fungeert meer als een soort persoonlijke pinautomaat van een select groepje superrijken. Dit proces is al decennia gaande, maar de afgelopen twintig maanden is onder aanvoering van Trump de bescheidenheid definitief overboord gegooid. Waarom zou je je graaicultuur nog verbergen als je er ook gewoon over kunt opscheppen?

Vakbonden worden vakkundig gesloopt, belastingtarieven voor miljardairs zijn gereduceerd tot fooitjes en de financiële sector mag weer ongestoord cowboytje spelen. Het concept is even simpel als briljant: de ultrarijken kopen met hun vermogen politieke campagnes, om vervolgens wetgeving te bestellen die hen nóg rijker maakt. Kortom: geld koopt macht, en macht koopt nog meer geld.

Broodroosters en spijkerbroeken

Als gewone consumenten geen geld meer hebben om spullen te kopen, stort de boel in. Een economie draait op de bakker, de juf en de loodgieter die hun loon uitgeven in de supermarkt of bij de lokale autodealer. Als een kleine groep al het geld oppot, stopt de motor met draaien. Elon Musk kan wel honderd privévliegtuigen kopen, maar hij koopt geen tienduizend spijkerbroeken of drieduizend broodroosters. De echte banenscheppers zijn niet de miljardairs, maar de gewone mensen met een salaris.

Het ironische is dat de superrijken hun eigen glazen ingooien. Als het leven voor de modale werknemer onbetaalbaar wordt, moeten zij wel vertrekken. Dit zie je bijvoorbeeld al in San Francisco, de peperdure stad die ik heel goed ken: door de combinatie van extreem hoge woonlasten en achterblijvende inkomsten ziet de arbeidersklasse zich genoodzaakt te verhuizen naar goedkopere staten.

Olav van Zijl is een Amerikaans-Nederlandse commentator. Hij werkt vanuit Den Haag en de Verenigde Staten.

Reacties