70 jaar vooruitkijken: ‘Ik ben minder optimistisch dan ik zou willen’

Om te weten wat 70 jaar betekent, moet je minstens 80 zijn én helder van geest. Voor de meeste mensen is 70 jaar een abstract getal. Voor mij is het een herinnering.

Ik heb de mensen van toen gekend. Daarom kan ik ze vergelijken met de mensen van nu. Mijn conclusie is minder optimistisch dan ik zelf zou willen. We leven langer, de medische zorg is beter en de techniek heeft wonderen verricht. Maar voor vrijwel ieder opgelost probleem kwam een nieuw probleem in de plaats.

De wereld veranderde. Onze normen en waarden veranderden mee. Onze techniek veranderde. Onze welvaart veranderde. Maar de menselijke natuur veranderde niet. Angst, liefde, hebzucht, jaloezie, mededogen, machtsdrang en de behoefte om ergens bij te horen zijn vandaag dezelfde als zeventig jaar geleden. Alleen de vorm waarin zij zich uiten, verandert.

Ingrijpende ontwikkeling

Deze week luisterde ik naar een interview met demograaf Jan Latten, voormalig hoofddemograaf van het CBS. Eén zin bleef bij mij hangen: „Honderd vrouwen krijgen nog maar zeventig dochters.” Achter die eenvoudige constatering gaat een ingrijpende ontwikkeling schuil. Een bevolkingsgroep die zichzelf niet meer volledig vervangt, wordt met iedere generatie kleiner. Dat is eenvoudige demografie.

Maar demografie verandert niet alleen de omvang van een bevolkingsgroep. Zij verandert ook de verdeling van vermogen. Minder nakomelingen erven uiteindelijk hetzelfde familievermogen. Daardoor kan het particuliere vermogen zich steeds sterker concentreren binnen een steeds kleinere bevolkingsgroep. Een kleine groep wordt kleiner, maar gemiddeld ook rijker.

Wie, zoals ik, zeventig jaar geschiedenis heeft meegemaakt, ziet daarin een patroon dat mij zorgen baart. De geschiedenis laat zien dat relatief kleine, welvarende minderheden in tijden van economische of maatschappelijke spanningen vaak een gemakkelijk doelwit worden van populisten en demagogen. Niet omdat zij de oorzaak van de problemen zijn, maar omdat onvrede graag een herkenbare zondebok zoekt.

Hardnekkige patronen

Is dat een voorspelling? Nee. Wetenschappelijke prognoses zijn geen zekerheden. Onverwachte gebeurtenissen kunnen alles veranderen. Maar psychologie, sociologie en geschiedenis laten wel zien dat menselijk gedrag hardnekkige patronen kent. Daarom kunnen wetenschappers onderbouwde prognoses maken. Geen profetieën, maar waarschijnlijkheden.

Ik hoop dat de geschiedenis mij ongelijk geeft. Ik hoop dat men over zeventig jaar zegt dat mijn zorgen ongegrond waren. Ik zou daar oprecht blij om zijn.

Aan de ellende van de eerste helft van de twintigste eeuw kon ik niets veranderen. Aan mogelijke spanningen aan het einde van de eenentwintigste eeuw waarschijnlijk evenmin.

Ik heb geen kinderen.

Misschien is dat de enige gedachte die mij daarover nog enige rust geeft.

Reacties