Wat is een illiberale democratie die vrijheden beperkt?

Als we het over democratie hebben, is vrijheid het eerste begrip dat in ons opkomt. Vrijheid van gedachte, vrijheid van meningsuiting, vrijheid van vereniging en rechtszekerheid… Want democratie bestaat niet alleen uit verkiezingen. Naast verkiezingen vereist democratie ook de bescherming van rechten en vrijheden.

De afgelopen jaren is er echter in veel landen ter wereld een andere visie in opkomst. Onder het mom van veiligheidsoverwegingen worden individuele vrijheden ingeperkt, wordt de controle van de staat uitgebreid en worden er strengere controlemechanismen op de samenleving ingesteld. Dit fenomeen wordt in de politicologische literatuur aangeduid als ‘illiberale democratie’.

Illiberale democratie verwijst naar een regeringsvorm waarin wel verkiezingen worden gehouden, maar waarin vrijheden niet volledig gewaarborgd zijn. Er zijn verkiezingen, maar de vrijheden zijn beperkt. Er is recht, maar het is de vraag of dit voor iedereen gelijk wordt toegepast. Democratische instellingen bestaan ogenschijnlijk nog, maar de democratische geest verzwakt steeds verder.

Ruimte voor vrijheid beperkt

Deze situatie roept onvermijdelijk een belangrijke vraag op: kan de democratie worden beschermd door vrijheden te beperken?

De geschiedenis leert ons dat het beperken van vrijheden om veiligheidsredenen geen nieuwe praktijk is. Het beeld dat zich vandaag de dag voordoet, verschilt echter van de openlijk fascistische regimes uit de tijd van Hitler, Franco of Mussolini. Want hier wordt de democratie niet volledig afgeschaft; integendeel, terwijl de schijn van democratie wordt gehandhaafd, wordt de ruimte voor vrijheid ingeperkt.

Daarom geven sommige commentatoren er de voorkeur aan deze structuur te omschrijven als ‘democratisch fascisme’. Anderen gebruiken begrippen als hybride regime, gedeeltelijke democratie, halve democratie of competitief autoritarisme.

Maar in het hart van de discussie ligt een veel fundamentelere vraag. Kan er democratie bestaan waar geen vrijheid is?

Zonder angst kunnen uiten

Volgens veel politicologen is het antwoord hierop nee. Want democratie is niet alleen het houden van verkiezingen. Democratie is het beperken van de macht. Het is de aanwezigheid van oppositie. Het is het zonder angst kunnen uiten van afwijkende meningen. Het is het functioneren van de rechtsstaat, onafhankelijk van politieke macht.

Daarom zijn er ook niet weinig mensen die het begrip illiberale democratie niet als een echte definitie van democratie accepteren. Volgens hen dient dit begrip alleen maar om regeringsvormen die steeds verder van vrijheid afdwalen, een democratisch jasje aan te meten.

Uiteindelijk draait het om het delicate evenwicht tussen veiligheid en vrijheid. Het is de taak van de staat om de veiligheid te waarborgen. Maar het beschermen van de vrijheden is minstens even belangrijk. Want samenlevingen die hun vrijheden verliezen, zullen na verloop van tijd ook niet meer in staat zijn hun veiligheid te waarborgen.

Reacties