Vrijheid en ons selectieve geheugen

We vieren vrijheid, maar vooral wat ons goed uitkomt om te onthouden.

Al tachtig jaar vieren we op 5 mei de vrijheid. We hangen vlaggen uit, luisteren naar toespraken en herhalen woorden die geruststellen: nooit meer, samen, verantwoordelijkheid.

Maar wat hebben die jaarlijkse herdenkingen werkelijk opgeleverd? Voor veel overlevenden hielden ze de wonden open. En de wereld is er aantoonbaar niet beter op geworden. Toch blijven we herdenken alsof herinneren dat wel doet.

Herdenken heeft nog een schaduwkant: het onthoudt vooral wat goed uitkomt – wat ons een goed gevoel geeft.

Gehoorzaamheid

Wie iets verder kijkt, ziet een ongemakkelijke werkelijkheid. Onze geschiedenis is niet alleen gebouwd op idealen, maar ook op systemen waarin gehoorzaamheid belangrijker was dan vrijheid. In de tijd van de Vereenigde Oostindische Compagnie gold één regel: bevel was bevel. Voor slaven, soldaten en matrozen liep het verschil tussen vrij en onvrij in de praktijk vaak door elkaar. Wie weigerde, werd gestraft. Wie wilde overleven, gehoorzaamde.

De slaaf had een prijs en werd daarom soms in leven gehouden. De soldaat en matroos hadden pech: zij waren goedkoper en vervangbaar. Het verschil zat minder in status dan in boekhouding.

In Nederland zelf leefde het merendeel van de bevolking in armoede, zonder enig voordeel van de koloniale rijkdom. Die kwam terecht bij een kleine groep investeerders en machthebbers, het koningshuis. De rest leefde in afhankelijkheid, zonder invloed.

Begrijpelijk, maar wrang

Vandaag bieden we excuses aan voor dat verleden. Begrijpelijk, maar ook wrang. De geschiedenis was niet van iedereen, maar de verontschuldiging wordt wel collectief gemaakt. Misschien zou de koning nog eens expliciet naar de rol van het koningshuis moeten kijken.

Ons geheugen blijft selectief: we spreken graag over schuld, maar minder over de verdeling daarvan.

De machtelozen van toen probeerden te overleven binnen een systeem dat zij niet hadden gemaakt. Hun nakomelingen nu verantwoordelijk houden voor dat verleden, zoals Woke graag doet, is historisch twijfelachtig en moreel discutabel. Schuld erft niet zoals bezit dat doet, maar in het debat vervaagt dat onderscheid steeds vaker.

En dan is er nog de factor tijd. Rijkdom die ooit door mensenroof ontstond, wordt doorgegeven, vermengd en uiteindelijk witgewassen. Niet door opzet, maar door verloop. Wat lang genoeg circuleert, verliest zijn oorsprong.

Misschien is dat wat er op 5 mei gebeurt. We vieren de vrijheid en ons vermogen te vergeten wat ons niet uitkomt.

Echte vrijheid begint pas daar waar we stoppen met selectief herinneren.

Reacties