Lotgenoten van de oceaan: ‘Slaaf was juridisch bezit van ander mens’

De elite verdiende aan de koloniale handel. Maar de oceaan werd vooral bevolkt door armen – zwart én wit – die elkaars lot dichter deelden dan wij vandaag vaak willen erkennen.

De huidige discussies over herstelbetalingen vertrekken vaak vanuit een eenvoudig beeld: witte daders tegenover zwarte slachtoffers. Maar de werkelijkheid van de koloniale tijd was grimmiger en ingewikkelder.

De rijkdom van Europa kwam voort uit handel, koloniën, slavernij en uitbuiting. Toch bestond het grootste deel van de Europese bevolking niet uit rijke profiteurs, maar uit straatarme arbeiders, soldaten en zeelieden. Jongens van soms nauwelijks 12, 13 of 14 jaar oud werden de oceaan op gestuurd in omstandigheden die vandaag onmenselijk zouden heten. Velen stierven aan ziekte, geweld of schipbreuk voordat zij ooit iets van die rijkdom zagen.

Materiaal, geen burgers

De VOC maakte bovendien haar eigen wetten. Voor slaven, zeevarenden en krijgsvolk gold een apart strafrecht, harder dan in Nederland. Dat alleen al laat zien hoe men in die tijd naar deze groepen keek: niet als burgers, maar als inzetbaar materiaal voor handel en winst.

Op gewone koopvaardijschepen reisden vaak slaven mee. Vijf tot twintig was niet ongewoon. Overdag deelden zij het werk met de bemanning; ’s nachts werden ze opgesloten onder dek. Wanneer in een opkomende storm de bemanning massaal het want in moest om de zeilen binnen te halen, mochten de slaven dat levensgevaarlijke werk niet doen. Niet uit medelijden, maar uit economische logica. Een gezonde slaaf vertegenwoordigde kapitaal. Een matroos was goedkoper en gemakkelijker te vervangen.

Ook de slavernij op de plantages functioneerde niet via een simpel zwart-witbeeld. Het dagelijkse toezicht lag vaak in handen van zwarte opzichters en collaborateurs die zelf deel waren geworden van het systeem. Zij deelden straffen uit en hielden de discipline in stand. Slavernij draaide uiteindelijk niet alleen om huidskleur, maar om macht, bezit en winst.

Nederlanders zelf

Dat maakt het huidige debat ongemakkelijker dan vaak wordt voorgesteld. De meeste Nederlanders stammen af van mensen die eeuwenlang zelf nauwelijks méér waren dan uitgebuite arbeiders van dezelfde elite die ook aan slavernij verdiende.

Dat verandert niets aan de unieke gruwel van slavernij: een slaaf was juridisch bezit van een ander mens. Maar historisch gezien stonden zeelieden, armen en tot slaaf gemaakten dichter bij elkaar dan bij de kleine bovenlaag die werkelijk profiteerde van het systeem.

Misschien is dat de vergeten waarheid van het koloniale verleden: het koningshuis en de elite verdienden goud, terwijl de massa – zwart én wit – betaalde. Misschien is het juist daarom dat ik moeite heb met moderne ideologieën die het verleden reduceren tot erfelijke schuld en erfelijk slachtofferschap.

Reacties