Hemelvaart van keizers, profeten en Messiaanse predikers: ‘Oudste protest’

Wanneer de Romeinse keizer Claudius in 54 n.Chr. sterft, waarschijnlijk door vergiftiging door zijn vrouw Agrippina, ontstaat er al snel een waas van wonderlijke verhalen rond zijn lichaam. Volgens latere schrijvers zou het verdwenen zijn.

Voor de officiële crematie gebruikte men vermoedelijk een wassen pop, een soort antieke Madame Tussauds-versie van de keizer. Deze pop werd met grote plechtigheid verbrand. Toen er na afloop ‘niets van Claudius’ werd teruggevonden, gold dat voor velen als bewijs dat hij was opgenomen in het rijk der goden. Een adelaar zou vanuit de brandstapel zijn opgestegen als symbool van zijn ziel. Zo werd Claudius geplaatst tussen de godinnen Vesta en Roma.

Hemelvaart van Jezus

Voor moderne mensen klinkt dit als theater, maar in de oudheid liepen geschiedenis, mythologie en religieuze waarheid voortdurend door elkaar. Een hemelvaart was geen verslag van een fysiek gebeuren, maar een ritueel dat macht en betekenis verleende.

Enkele decennia later verschijnt binnen het christendom het verhaal van de hemelvaart van Jezus van Nazareth. Ook hier verdwijnt het lichaam uit het zicht. Het lege graf, de vrouwen die in paniek naar de plek rennen, de verschijningen van de verrezen Jezus en uiteindelijk zijn opname in de hemel: het zijn scènes die moderne onderzoekers herkennen uit Griekse romans uit dezelfde periode. Dramatische taferelen, verdwenen lichamen en de onverwachte terugkeer van een dood gewaande held waren bekende literaire motieven. Dat betekent niet dat het evangelieverhaal verzonnen is, maar wel dat de eerste christelijke schrijvers hun boodschap vormgaven in een stijl die hun tijdgenoten onmiddellijk begrepen.

De zevende hemel

Binnen de islam verschijnt vervolgens een verwant patroon, maar met een eigen geografische en politieke lading. Mohammed reist in één nacht op het wonderlijke rijdier Buraq van Mekka naar de plek waar nu de Al-Aqsa Moskee in Jerusalem staat. Daar begint zijn hemelvaart: hij stijgt op, bezoekt de verschillende hemelen, ontmoet profeten als Jezus, Mozes en Abraham en bereikt uiteindelijk de zevende hemel en de nabijheid van Allah. Deze reis verleent niet alleen spiritueel gezag aan Mohammed, maar verbindt de islam ook symbolisch met Jeruzalem en met oudere Joodse en christelijke tradities.

Wat deze verhalen gemeen hebben, is niet hun historische controleerbaarheid, maar hun functie. Ze zeggen: deze figuur is niet door de dood begrensd. Bij Claudius versterkte het de macht van Rome. Bij Jezus maakte het de vernedering van de kruisiging ongedaan. Bij Mohammed bevestigde het de kosmische betekenis van zijn openbaring.

Een Hemelvaartsverhaal is uiteindelijk het oudste menselijke protest tegen de vergankelijkheid.

Reacties