De grap die geen grap meer is

De aanleiding is simpel en ongemakkelijk tegelijk: een prankcall die voorafging aan een schietpartij waarbij twee Syrische jongeren werden gedood. Een telefoontje dat begon als vermaak en eindigde in iets waar geen enkel grapje meer tegenop kan. Juridisch lijkt het los te staan, moreel voelt dat anders. Dat verschil alleen al zegt genoeg.

Wij, als mensheid, hebben daar een bijzonder talent voor. Dingen tegelijk vinden die elkaar bijten, en daar vervolgens verbaasd over zijn.

Aan de ene kant cancelen we mensen alsof het een nationale sport is. Eén verkeerde zin en we staan collectief klaar met onze digitale fakkels. Aan de andere kant roepen we dat vrijheid heilig is en dat iedereen zelf moet weten hoe ver hij gaat. We willen grenzen én grenzeloosheid. Tegelijk. En we vinden het vreemd dat dat wringt.

Halverwege wordt het pas echt zichtbaar.

Onder een vergrootglas

Woorden behandelen we alsof ze gevaarlijk zijn. Gedrag behandelen we alsof het entertainment is. Zeg iets verkeerds en je ligt onder een vergrootglas. Film iemand die schrikt, in paniek raakt of zich zichtbaar ongemakkelijk voelt, en we noemen het content. Alsof de camera het onschuldig maakt. Alsof ‘het was maar een grap’ voldoende is om elke consequentie weg te poetsen.

Neem de moderne prank. Die draait niet meer om de grap, maar om de reactie. Iemand laten schrikken is niet genoeg, het moet verder gaan. Iemand laten denken dat er iets mis is. Dat hij gevolgd wordt. Dat hij in een situatie zit die niet klopt. Dat moment van echte verwarring of angst is het doel geworden. En wij kijken. Natuurlijk kijken we. We zijn tenslotte uitstekend in selectief verontwaardigd zijn.

Daar zit de kern van de tegenstrijdigheid: we zijn streng op wat gezegd wordt, en opvallend soepel in wat we laten gebeuren zolang het als vermaak wordt verpakt.

Genadeloos

Niet omdat we het goed vinden, maar omdat het makkelijk is. Kijken kost niets, ingrijpen wel. De maker maakt, het platform verspreidt, wij consumeren en ondertussen verdwijnt verantwoordelijkheid ergens tussen die drie. Alsof het daar beter tot zijn recht komt.

De prankcall die voorafging aan dodelijk geweld legt dat genadeloos bloot. Niet omdat elke prank zo eindigt, maar omdat het laat zien hoe weinig controle er soms is over wat we in gang zetten. Voor degene die het ondergaat, is het geen grap maar een situatie die echt voelt, met echte angst en echte gevolgen. Dat verschil verdwijnt volledig uit beeld zodra de camera draait.

Een grap hoeft niet braaf te zijn. Maar als de grap alleen nog werkt doordat iemand anders er werkelijk last van heeft, is de grens bereikt. En die grens kennen we. We verschuiven hem alleen, stap voor stap, zolang het ons uitkomt.

We willen vrijheid zonder ongemak en vermaak zonder verantwoordelijkheid. Dat gaat niet samen. En toch blijven we doen alsof het wel kan.

Reacties