Iran en het vuur van de geschiedenis

Twee supermachten vochten elkaar in de zevende eeuw kapot. Wat daarna gebeurde, veranderde de wereld en die les lijkt vandaag vergeten.

De naam Iran komt van het oude woord arya: ‘edel’, of ‘van ons volk’. Iran betekent letterlijk ‘het land van de Ariërs’. In het westen werd het land eeuwenlang Perzië genoemd, naar de provincie Pars, de kern van het grote rijk.

Wie naar de geschiedenis kijkt, ziet dat Iran zelden een gewone staat is geweest. In de psyche van de bewoners verdient Iran gerespecteerd te worden als een supermacht. Het ligt op het kruispunt van beschavingen. Eeuwenlang liep hier de route tussen de Middellandse Zee en India.

Het Romeinse Rijk was ooit de rijkste macht van het westen. Toch klaagde de Romeinse schrijver Plinius de Oudere al dat enorme hoeveelheden Romeins goud naar India verdwenen. Romeinse kooplieden betaalden daar voor specerijen, peper, zijde en edelstenen. Het westen had weinig goederen te bieden, paarden en wijn misschien.

Rijkdommen van India

Toen het West-Romeinse Rijk in de vijfde eeuw instortte, bleef het oostelijke deel bestaan: het Byzantijnse Rijk met hoofdstad Constantinopel. Daar leefde nog steeds de droom van een hersteld Romeins rijk. Italië met Rome was al eerder opnieuw door Byzantium veroverd en delen van Spanje eveneens, maar voor het herstel van het hele rijk waren enorme financiële middelen nodig.

In die tijd waren de rijkdommen van India legendarisch. Dat wist men ook in Constantinopel. Maar op de weg naar India lag een enorme obstakel dat opgeruimd moest worden: het Perzische Rijk.

De oorlog tussen Byzantium en Perzië in het begin van de zevende eeuw werd een conflict van enorme omvang. Legers trokken door Syrië, Egypte, Anatolië en Mesopotamië. Steden werden verwoest, provincies geplunderd en zelfs de hoofdsteden van beide rijken werden bedreigd. In omvang kun je deze strijd vergelijken met twee opeenvolgende wereldoorlogen.

Keizer Heraclius wist uiteindelijk de Perzische koning Khosrow II te verslaan. Maar de overwinning kwam te laat. Beide rijken hadden elkaar economisch en militair uitgeput.

In dat machtsvacuüm verschenen Arabische legers die relatief klein, maar zeer mobiel waren. Met snelheid, terreurdreiging en politieke afspraken wisten zij enorme gebieden onder controle te krijgen. Binnen enkele decennia stortte het Perzische rijk in en verloor Byzantium Syrië, Egypte en Noord-Afrika.

Altijd een grootmacht

Ik heb Iran zelf doorkruist in 1975, liftend op weg naar India. Wat je daar vooral voelt is de grootsheid van het land, van zijn historie en zijn bevolking. Het werkt nog altijd door. Ergens is Iran altijd een grootmacht gebleven. De meeste Iraniërs zien de ayatollahs liever verdwijnen, maar belangrijker is dat hun land gerespecteerd wordt.

Wanneer grootmachten elkaar tot het uiterste bevechten, kan hun enorme militaire macht uiteindelijk machteloos blijken tegenover de gevolgen van hun eigen conflicten. Dat gold voor Byzantium en Perzië – en het kan net zo goed gelden voor de rivaliteit tussen de Verenigde Staten en het Iran van nu.

Daarom is het gevaarlijk wanneer politici denken dat een land als Iran gewoon een kleine regionale staat is waar orde op zaken moet worden gesteld. Wanneer leiders als Donald Trump denken dat ze met Iran kunnen omgaan alsof het om zo’n staat gaat, spelen ze met vuur.

De geschiedenis laat zien wat er gebeurt wanneer grootmachten elkaar uitputten. Daarna begint er een nieuw hoofdstuk – maar zelden het hoofdstuk dat de generaals hadden gepland.

Reacties