Terug naar af, maar dan mét rekenen

Ik hoor het al. Woke. Het woord ligt klaar. Want wie zegt dat sommige dingen beter collectief geregeld kunnen worden, zal wel links zijn. Of moreel verheven. Of tegen de markt. Onzin. Dit is geen ideologie. Dit is rekenen. En ik zeg dat als iemand die zich in hart en ziel rechts noemt.

Ik ben vóór marktwerking. Echt. Maar alleen daar waar ze werkt. Niet als geloof, niet als automatisme, en zeker niet als excuus om nooit meer terug te kijken.

Neem de zorg. Ooit hadden we een systeem dat saai was, weinig keuze bood en vooral één groot nadeel had: niemand werd er rijk van. Ziekenfonds of particulier. Klaar. De totale zorgkosten lagen rond de 9 procent van het bbp. Inmiddels zitten we boven de 14 procent. Dat verschil is geen detail. Dat is het prijskaartje van een beleidskeuze.

Voorstanders zeggen dan: “Concurrentie maakt efficiënter.” Dat klinkt logisch. Tot je kijkt waar die concurrentie plaatsvindt. Niet bij de zorg zelf, maar bij marketing, contracten, juristen, managers en controles. De zorg is niet efficiënter geworden, alleen ingewikkelder. En zodra het schuurt, verhogen we het eigen risico. Dat heet dan bezuinigen. In werkelijkheid is het doorschuiven. De overheid bespaart. De burger betaalt. En het systeem als geheel wordt duurder.

Concreet. Het eigen risico ging van nul naar 385 euro per jaar. Honderden euro’s per huishouden, elk jaar opnieuw. Niet omdat de zorg beter werd, maar omdat het stelsel het niet kan dragen. Dat geld verdwijnt niet in extra verpleegkundigen of kortere wachttijden, maar in het overeind houden van een constructie die zichzelf in stand moet financieren.

Het scherpste voorbeeld zie je bij medicijnen. Er is een goedkoper generiek middel, maar je krijgt het niet. “Zit niet in het contract.” Dat is geen marktwerking. Dat is administratieve blokkade met een verdienmodel. De patiënt is hier geen klant, maar een variabele in een spreadsheet.

En dan het nieuwe kabinet. De toon is sociaal, betrokken, bijna links. Maar de daden zijn klassiek centristisch. Niet het stelsel aanpakken, maar de rekening verhogen. Meer eigen risico. Meer eigen bijdragen. Minder collectief. Dat vraagt geen lef. Dat vraagt vooral dat niemand hoeft toe te geven dat dit systeem verkeerd is ontworpen. Ondertussen profiteren verzekeraars, adviesbureaus en bestuurders van stabiliteit in een duur model. Wie baat heeft bij complexiteit, vecht zelden voor vereenvoudiging.

Precies dat patroon zagen we eerder bij de nutsbedrijven. Met wisselend succes. Telecom werkte. Concurrentie, transparante prijzen, echte keuze. Energie werkte soms, tot de markt omsloeg en bleek dat winst prima privatiseerbaar is en risico’s niet. Water hebben we bewust buiten de markt gehouden. Goedkoop, stabiel, betrouwbaar. Het ov is duurder en complexer geworden door aanbestedingen en extra lagen. Dat is geen toeval, dat is structuur.

De overeenkomst met de zorg is helder. Marktwerking werkt alleen bij vrijwillige, uitstelbare keuzes met transparante prijzen. Zorg voldoet aan geen van drie. Doen alsof dat wel zo is, is geen liberalisme. Het is dogma, vermomd als efficiëntie.

En ja, dit klinkt links. Maar alleen omdat rechts ooit ook betekende: nuchter rekenen, fouten erkennen en stoppen met beleid dat aantoonbaar duurder wordt. Terug naar af is geen nostalgie. Het is erkennen dat we een politieke keuze hebben gemaakt en die keuze elk jaar opnieuw bevestigen.

Noem me gerust woke. Maar zeg dan ook eerlijk wie deze keuze betaalt en wie eraan verdient. Dat is geen natuurwet. Dat is politiek.

Reacties