Over Tony Montana en gemarginaliseerde identiteiten…

Veel moslims en andere gemarginaliseerde groepen herkennen zich, bewust of onbewust, en wellicht steeds meer in het personage Tony Montana uit Scarface. Gisteren had ik het er nog over met één van mijn beste vrienden. Ik legde hem uit dat Tony Montana veel meer is dan een ‘Scarface’.

En dat die identificatie totaal geen toeval en evenmin oppervlakkig is. Zij wortelt namelijk in een gedeelde ervaring van uitsluiting, onderschatting en sociale achterstelling.

Tony Montana verschijnt in het verhaal als een migrant, iemand die van onderaf moet beginnen, iemand die niet profiteert van bestaande netwerken, privileges of vanzelfsprekende kansen. Hij is, zoals zovelen in minderheidsposities, gedwongen, om zich ‘naar binnen te vechten’ in een samenleving die hem met wantrouwen, minachting of openlijke afwijzing tegemoet treedt.

En die ervaring en vertoning is voor velen pijnlijk herkenbaar…

Niet serieus nemen

Zoals bij veel gemarginaliseerde groepen wordt ook Tony structureel onderschat. Er wordt op hem neergekeken, zijn accent, zijn afkomst en zijn sociale positie maken hem tot iemand die niet serieus wordt genomen.

Zijn weg omhoog is ook geen geleidelijke klim via erkende paden, maar een strijd tegen alsmaar gesloten deuren, vernedering en voortdurende tegenslagen. In die zin belichaamt hij daarom een narratief dat velen kennen en zeker vandaag de dag, dat van de outsider (de out-group) die harder moet werken, meer moet verdragen en meer moet riskeren om überhaupt gezien te worden.

Tegelijkertijd ligt hier de morele breuklijn van het verhaal. Want waar talloze mensen met vergelijkbare achtergronden erin slagen hun positie op legitieme, vaak moeizame en langdurige wijze te verbeteren, kiest Tony Montana voor een andere weg.

Moreel leeg

Zijn succes is zodoende gebouwd op geweld, intimidaties en criminaliteit. Het is een route die snelheid belooft, status simuleert en macht etaleert, maar die uiteindelijk moreel leeg en destructief blijkt. Juist daarin schuilt de tragiek, zijn opkomst is spectaculair, maar het is ook zijn ondergang en die is onvermijdelijk.

Dit is daarom geen louter cinematisch drama; maar het raakt aan een actuele maatschappelijke realiteit.

Bij sommige jongeren, vooral zij die zich structureel buitengesloten of kansarm voelen, kan het beeld ontstaan dat de ‘snelle weg’ de enige reële optie is. Dat wettige routes te traag, te gesloten of te oneerlijk zijn.

In die context wordt Tony Montana daarom vaak niet gelezen als waarschuwing, maar juist als rolmodel: iemand die ‘het toch gemaakt heeft’, ondanks alles. Ondanks alle hardheid, alle blikken en alle vooroordelen. Wat daarbij echter vaak ontbreekt, is het besef van de prijs die daarvoor wordt betaald.

Een harde prijs. Denk bijvoorbeeld aan zijn zus in de film.

Innerlijke prijs

Die prijs is daarnaast niet alleen persoonlijk, maar ook relationeel, economisch én sociaal. Het is de schade aan ouders die met angst en schaamte leven, aan families die meedragen in de consequenties, aan gemeenschappen die opnieuw gestigmatiseerd worden door het gedrag van enkelen. Het is ook de innerlijke prijs. De uitholling van morele grenzen, het verlies van richting, het verruilen van waardigheid voor macht. Wie alleen de façade van succes ziet, mist de leegte erachter.

Die spanning komt misschien het scherpst tot uitdrukking in de iconische scène waarin Tony uitroept: „You need people like me, so you can point your fingers and say: that’s the bad guy.”

In die woorden ligt een hele pijnlijke waarheid besloten. Samenlevingen projecteren hun angsten en morele mislukkingen graag op figuren als Tony en gemarginaliseerde groepen. Hij wordt hét monster dat men kan veroordelen, zodat men niet naar de eigen structuren, uitsluitingsmechanismen en hypocrisie hoeft te kijken. Enig belletje? Maar tegelijk is die uitspraak ook een zelfrechtvaardiging: Tony reduceert zichzelf namelijk tot karikatuur en ontneemt zichzelf daarmee elke mogelijkheid tot morele terugkeer.

Geen ode aan de misdaad

Juist daarom blijft deze scène zo relevant. Ze laat zien hoe gemakkelijk onrecht, woede en vernedering kunnen worden omgezet in een identiteit die enkel nog leeft van confrontatie, criminaliteit én verharding.

Scarface is daarmee helemaal geen ode aan de misdaad, maar juist een tragedie over wat er gebeurt wanneer de honger naar erkenning losraakt van waarden, verantwoordelijkheid en verbondenheid.

De ware uitdaging voor gemarginaliseerde groepen is niet om simpelweg ‘boven te komen’, maar juist om dat te doen zonder te worden wat men zelf altijd heeft moeten vrezen of zelfs verafschuwt…

Reacties