Ik was er niet verantwoordelijk voor…

Het blijft een merkwaardige en bij wijlen vermoeiende ervaring. Ik hoor die vrouw het nog zo zeggen: „Als ik Marokkaan was dan zou ik me doodschamen…”

Uhhh, waarvoor exact?

Dat ik als moslim of destijds Marokkaan verantwoordelijk werd en wordt gehouden voor iets waar ik nooit iets mee te maken heb gehad, is best frappant. Ergens ook melancholisch. Dat ik überhaupt ooit de gedachte had ‘ik hoop maar dat het geen Marokkaan of moslim is’, is enorm abject. Maar het toonde aan dat Nederland zich toen al op een kruispunt bevond.

Maar gisteren kreeg ik hem weer hoor. Nota bene in het ziekenhuis. „En – radio ging even op stil – daar zo anders dan hier hè?”

„Uh ja, maar het was geen Marokkaan of moslim, weet u nog?”

Moord op Pim Fortuyn

Beste, alsof mijn bestaan, mijn geloof, mijn gebed, mijn naam, of de manier waarop mijn vader in 1970 naar Nederland kwam, op enorm magische wijze verbonden zouden zijn met de moord op Pim Fortuyn. Het was een misdaad gepleegd door een witte, Nederlandse dierenactivist die in niets op mij, mijn idealen of op iemand van mijn gemeenschap lijkt.

En toch merk ik hoe de schaduw van die dag vaak onuitgesproken over ons als moslims wordt gehangen en komen we weer bij het zogeheten der Damocles. Vaak niet expliciet, maar heel subtiel. In gesprekken. In vele stiltes. In de manier waarop men soms zegt: „Er was toen óók spanning met moslims.” Alsof dat één of andere brug bij Son en Breugel zou slaan naar een daad die volledig buiten mij en de gehele islamitische gemeenschap ligt en lag. Alsof heel mijn arsenaal en scala aan identiteiten het vanzelfsprekende opslagpunten zijn voor collectieve angsten waar menigeen gebruik van heeft gemaakt.

Zondebokdenken

Het tekent de flamboyante mechanismiek der zondebokdenken.

1) Wanneer moslim dader is, wordt schuld collectief gedeeld
2) Wanneer een niet-moslim dader is, lost de verantwoordelijkheid op in individuele uitzonderlijkheid
3) En in dit geval wordt de moslim edoch toch veroordeeld, zoals Tyler Durden ooit werd.

Maar gaan we in deze gangenmenu voor optie twee, wordt dader toch gelinkt aan de moslim. Vooral in dit geval. Hoe kan dat? Laten we eens kort kijken vanuit de psychologie. Ik haal er twee heel interessante en cruciale uit:

1) Mythmaking. Bij mythmaking creëren samenlevingen soms mythes die niet 100 procent feitelijk zijn, maar psychologisch wel enorm functioneel kunnen zijn. De mythe hier dat ‘Fortuyn werd vermoord door de spanningen die moslims destijds veroorzaakten’, houdt ergens stand.
Het is historisch en feitelijk zeker onjuist, maar psychologisch werkt het omdat het een makkelijk verhaal is.
2) En de Ultimate Attribution Error. Binnen de sociale psychologie is het zo dat mensen de fouten van ‘anderen’ (willen) zien als groepskenmerk en zelfs vanuit etniciteit verklaren. En de fouten van de ingroup, de ‘eigen mensen’ dus, als uitzondering.

Witte moordenaar is dus een eenling en dus een uitzondering. Bij een vermeende moslimdader krijg je „zie je nou wel, die groep is dus enorm gevaarlijk”.
En dit heet, zoals gezegd, de Ultimate Attribution Error.

Een moslim wordt nooit als eenling gezien. Die moslim draagt zogenaamd de gehele islamitische gemeenschap op zijn rug. En dus ook in zaken waarin hij nooit heeft bestaan.

Narratief

De werkelijkheid is vaak complex, maar soms ook eenvoudig. Geen enkele moslim was verantwoordelijk voor de moord op Fortuyn. Punt. Edoch wordt de moslim in het maatschappelijke onderbewuste vaak langs deze meetlat gelegd. En dat is niet heel vreemd als ik daadwerkelijk alles hier op tafel zou gooien. Maar helaas trappen mensen wel vaak in die fout. Niet omdat het logisch is, maar omdat het past in een narratief dat al jaren wordt gevoed vanuit alle kanten.

De moslim als permanente zondebok en als verdachte. Het is ‘de ander’. Het schuim dat onderaan de pagina hangt van de krant waarop men immer kan uitglijden…

En het wrange van dit alles is dat ik nooit een witte (of blanke, zo u wil) Nederlander verantwoordelijk gehouden is als collectief voor Volkert van der G., of voor Tarrant, Breivik, of voor welke extremistische dader dan ook die géén moslim was. Omdat ik weet dat schuld niet via bepaalde bloedgroepen, bloedlijnen of religieuze lijnen loopt. Omdat ik weet daarnaast weet dat moraliteit geen erfgoed is, maar een keuze. En het meest belangrijk, omdat ik geloof dat rechtvaardigheid begint bij het weigeren van onrechtvaardige en valse associaties.

Opboksen

Maar die rechtvaardigheid lijkt niet altijd wederkerig helaas. Ik ben gestopt met dat utopische verhaal.

Hoewel ik nooit verantwoordelijk ben geweest voor die moord of welke moord dan ook, moet ik nog te vaak opboksen tegen de illusie dat mijn bestaan ermee verbonden is. En dat is geen schuld, dat is een projectie.

En laten we wel wezen; projecties zeggen uiteindelijk meer over de werper dan over het doelwit…

Reacties