De stille kilte van morele superioriteit

De afgelopen maanden heb ik in mijn netwerk veel gesprekken gevoerd over samenwerken, dialoog en de kracht van verschillen. Wat mij opvalt, is dat één thema steeds terugkomt. Vaak niet expliciet, maar als onderstroom voelbaar: morele superioriteit.

Collega’s, professionals en leidinggevenden uit allerlei sectoren delen dezelfde ervaring: het wordt steeds moeilijker om vrijuit te spreken wanneer meningen worden gewogen op morele gronden in plaats van op inhoud. Zodra een ander impliciet of expliciet suggereert dat jouw visie ‘onmenselijk’, ‘onverantwoord’ of ‘niet solidair’ is, verschuift het gesprek van uitwisseling naar veroordeling.

Ik ben daarin niet alleen. Steeds meer mensen geven aan zich terug te trekken uit gesprekken, niet omdat ze geen mening hebben, maar omdat ze geen zin meer hebben in het morele schervengericht dat volgt zodra je afwijkt van de heersende toon. Het gevolg? Stilte. Vermijding. En een werkvloer waar de echte vragen niet meer gesteld worden.

Iets giftigs

Morele afwegingen en zorgen zijn op zichzelf geen probleem – integendeel, die hebben we nodig. Maar zodra ze worden gebruikt als meetlat voor de ander, ontstaat er iets giftigs. Een klimaat waarin verschillen niet meer gezien worden als bron van inzicht, maar als risico. Waar een afwijkende mening gezien wordt als een bedreiging in plaats van een kans om te leren. Waarin de boodschapper belangrijker is dan het standpunt.

Wat mij raakt, is dat dit ook gebeurt in organisaties die juist inzetten op inclusie, samenwerking en ‘samen leren’. Hoe kun je in een gesprek van elkaar leren als afwijkende stellingnames in de loop van het proces als immoreel worden afgedaan? Hoe kun je onderling vertrouwen opbouwen (bijvoorbeeld in een team) als je als individu het gevoel hebt jezelf bij bijna alles wat je zegt te moeten censureren om uitsluiting te vermijden, niet uitgelachen te worden of zelfs je carrière in gevaar te brengen?

Meer ruimte

Wat we nodig hebben is niet meer schijnconsensus, maar meer ruimte. Ruimte voor ongemak(kelijke meningen), nuance, en het besef dat ‘goed’ en ‘fout’ zelden eenduidig zijn. Ik pleit voor een werkcultuur waarin nieuwsgierigheid weer leidend is: wat maakt dat jij dit zo ziet? Waar komt jouw weerstand vandaan? Wat kunnen we van elkaar leren?

De echte samenwerking begint daar waar we stoppen met oordelen – en beginnen met luisteren.

Reacties