Welkom in 1984

Toen George Orwell in 1949 zijn dystopische boek 1984 schreef, was dat vooral een waarschuwing: dit is de toekomst als we niet oppassen. Nu, in de jaren ’20, lijkt het erop dat hij gelijk had. Hij was alleen zo’n vijftig jaar te vroeg.

We leven misschien niet in een wereld waar een alziende leider je letterlijk via het televisiescherm in je woonkamer bespioneert, maar dat is slechts een kwestie van vorm. In plaats van camera’s aan de muur, hebben we vrijwillig overal microfoons en camera’s met ons mee door middel van smartphones, smart-homes, enzovoorts. Big Brother is geen streng kijkende man, maar een algoritme, een data-analysebedrijf, een overheid die je gegevens opslaat en beoordeelt; en dat is misschien nog wel gevaarlijker.

De macht van taal

In Orwells 1984 was er ‘Newspeak‘ (‘Nieuwspraak’), een uitgeklede taal die het onmogelijk moest maken om kritisch te denken. Klinkt dat onrealistisch? In 2017 kwam er onder Trumps eerste termijn een lijst naar buiten met woorden die overheidsinstellingen beter konden vermijden in rapporten, zoals foetus, diversiteit en ‘op bewijs gebaseerd’. En in 2025 is die lijst alleen maar langer en bizarder geworden, met woorden als vrouwen, oriëntatie en slachtoffer.

Maar niet alleen Trump of populistisch rechts maakt zich hieraan schuldig. Ook progressieve stromingen stellen steeds vaker taalregels op: woorden die ‘problematisch’ zijn, ideeën die ‘onveilig’ voelen, en sprekers die worden geweerd. Censuur heet nu ‘veiligheid’, kritiek is ‘haatspraak’ en wetenschap is ‘slechts een mening’. Orwell zou zich omdraaien in zijn graf en maar weinig voldoening halen uit zijn gelijk…

Digitaal herschrijven

Orwell introduceerde het idee van de ‘Ministry of Truth‘ (‘Ministerie van Waarheid’), een overheidsorgaan dat het verleden herschreef om het heden te rechtvaardigen. Vandaag herschrijven we onze geschiedenis niet met pennen, maar digitaal. Sociale media-berichten verdwijnen, boeken worden verboden, standbeelden weggehaald en lesprogramma’s aangepast. Wat gisteren nog waar was, is vandaag ‘gevoelig’, ‘fout’ of simpelweg ‘fake news‘ (‘nepnieuws’). En wie zich daartegen verzet, loopt het risico ontslagen, beboet of gecanceld te worden.

Ook was er in Orwells wereld altijd oorlog, met als voornaamste doel de bevolking bang en volgzaam te houden. Onze moderne oorlogen zijn net zo vaag: de ‘oorlog tegen terrorisme’ of de ‘oorlog tegen desinformatie’. Steeds nieuwe vijanden, steeds meer controle en steeds verdere beperking van vrijheid te kunnen rechtvaardigen.

Onze toekomst

Dat het specifieke jaartal niet klopt, betekent niet dat de waarschuwing die Orwell gaf onterecht is. Kijk om je heen: surveillance, censuur en opgelegde overtuigingen worden steeds meer werkelijkheid en een wereld zoals Orwell schetste, is slechts een kwestie van tijd. Een wereld die wij gezamenlijk vormen. Vaak zelfs met een glimlach, overtuigd dat dit de oplossing is voor onze problemen.

1984 is geen verleden, het is onze toekomst. De vraag is: kunnen we genoeg over onze verschillen heen stappen om dat te voorkomen?

Reacties