Choken: als je té veel je best doet, gaat het fout

18 april 2017 om 06:51 door Jeroen Haverkort
Choken: als je té veel je best doet, gaat het fout
De fans van Feyenoord hunkeren naar de titel. Dit zorgt voor een grote druk bij de spelers. / ANP

Ajax voert de druk op bij Feyenoord. Zowel op als buiten het veld. De Ajax-spelers zagen Feyenoord drie punten pakken tegen FC Utrecht, waardoor het moest winnen van sc Heerenveen om niet achterop te raken bij de koploper. De ploeg van Peter Bosz won uiteindelijk makkelijk met 5-1 en spelers en coach legden na afloop de druk weer opzichtig neer bij Feyenoord. „Eind volgende week zitten we nog in de Europa League en staan we bovenaan in de competitie”, zei Lasse Schöne. Ook zijn coach verwacht dat Ajax de aartsrivaal nog inhaalt: „In de uitwedstrijden gaat het over het algemeen moeizamer bij Feyenoord. Ik denk dat Feyenoord nog wel een keer punten laat liggen.”

Slinkende voorsprong

Het zelfvertrouwen bij Ajax op een goede afloop komt niet uit de lucht vallen. Feyenoord zag vorige week immers de voorsprong slinken van zes punten naar een punt. Met nog drie competitieduels te gaan is de vraag dan ook gerechtvaardigd of Feyenoord is bestand tegen de druk. Het zal niet de eerste keer zijn dat een sporter of team met de finish in zicht verstijfd of blokkeert, waardoor de prestaties ineens slechter worden. „De intense spanning wordt dan te veel, angst gaat overheersen”, zegt sportpsychologe Edith Rozendaal van het bedrijf Sportgek over choking.

Het meest bekende voorbeeld van choking is waarschijnlijk de Wimbledonfinale van 1993 tussen Jana Novotna en Steffi Graf. In de beslissende derde set staat Novotna voor met 4-1, 40-15. Ze heeft de winst voor het grijpen, maar opeens begint ze de makkelijkste ballen te missen. Graf wint vijf games op rij en daarmee de titel, Novotna huilt tranen met tuiten bij de prijsuitreiking. De gravin van Kent moet de arme tennisster uit Tsjechië troosten.

Te veel nadenken

„Bij choken hebben sommige sporters het gevoel dat ze een bepaalde beweging of slag die ze dagelijks vele malen zonder moeite doen, op dat moment niet kunnen uitvoeren”, zegt Rozendaal. „Ze gaan vervolgens te veel nadenken over hun handelingen, waardoor hun automatische bewegingsuitvoering verstoord raakt. Choking ontstaat ironisch genoeg dus als je te veel je best doet om goed te presteren.”

Uit onderzoek blijkt dat choking meer voorkomt bij niet-tijdgebonden individuele sporten zoals tennis, dan in interactieve teamsporten zoals voetbal. „Bij choking draait het om het moment”, zegt sportpsycholoog Mitchel Kevenaar. „De prestatie die geleverd moet worden is vaak individueel herleidbaar. Bij voetbal zie je dat bijvoorbeeld vaak bij een strafschop. Als je eenmaal vol in een wedstrijd zit is het anders. Maar er zijn ook gevallen van choking bekend, waarbij de zorg over een negatieve uitkomst erin kan sluipen naarmate het seizoen vordert.”

Angstbeeld

Rozendaal: „In eerste instantie ben je als team bezig om je spel te verbeteren, maar hoe dichter de finish in zicht is, des te meer je met het resultaat bezig bent. De gedachte ‘Als we maar niet verliezen’ sluipt erin. Er wordt als het ware een angstbeeld gecreëerd en externe factoren gaan een rol spelen. In dat opzicht vond ik het interview met Steven Berghuis na het gelijkspel tegen PEC frappant. Hij zei dat de spelers een verplichting hadden tegenover de fans, tegenover heel Rotterdam. Nou, dan voer je de druk wel erg hoog op. Het is maar een klein percentage sporters die daarmee kan omgaan, de rest bezwijkt eronder.”

Het team van Giovanni van Bronckhorst vertoont enkele symptomen van choken, erkent het duo. Is het toeval dat Feyenoord in de laatste vier uitwedstrijden al in de beginfase een tegentreffer moest incasseren? Is het toeval dat veel Feyenoorders nu ineens kampen met fysieke ongemakken, terwijl ze – in tegenstelling tot de Ajacieden – geen Europese verplichtingen meer hebben?

Kleine blessures

„Als je zenuwachtig bent en te veel nadenkt over jezelf of het belang van de wedstrijd dan kan je prestatie daaronder lijden”, zegt Rozendaal. „Vervolgens probeer je te veel bewuste controle te krijgen over vaardigheden die je normaal onbewust en automatisch uitvoert. In de sportpsychologie noemen we dat ‘paralysis by analysis’. Door te veel te analyseren ontstaat verlamming. Naast het feit dat je dan de meest simpele dingen niet meer kunt uitvoeren, kan die verlamming ook op je spieren slaan, waardoor er kleine blessures ontstaan.”

Kevenaar haalt daarbij de stressfactor aan: „Iedere sporter ervaart druk, maar een topsporter is iemand die zich juist onderscheidt op dat gebied. Niet doordat die geen druk ervaart, maar doordat die er anders mee omgaat. Als de druk te groot wordt kan dit stress opleveren en dat kan zich uiten in fysiek ongemak. Denk aan verminderd herstelvermogen en vermoeidheid.”

Confrontatie aangaan

Maar is choking – om in sporttermen te blijven – te verslaan? „Ja”, aldus Rozendaal. „Een veel voorkomende fout die er gemaakt wordt is om de druk te ontlopen. Zoek daarom geen afleiding. Een sporter moet juist leren om met die druk om te kunnen gaan. Ga de confrontatie met je angst aan, raak er vertrouwd mee. Probeer het niet goed te praten of te bagatelliseren. Probeer het niet te onderdrukken. Dat lukt je toch niet. Ik probeer de angst bij de sporters die bij mij langskomen op te roepen. Ik vraag ernaar. Ik laat ze de spanning voelen, de knoop in hun maag, de brok in de keel of het gemaal in hun hoofd. Zodra ze dat hebben ondergaan en ze er vertrouwd mee zijn, kunnen ze verder. Ze zijn dan weer in staat om puur naar hun spel te kijken in plaats van zich af te laten leiden door het eindresultaat.”

Kevenaar wil zich niet uitlaten of Feyenoord wel of niet kampioen wordt: „Daarvoor sta ik er te ver vanaf.” Rozendaal waagt zich wel aan een voorspelling: „Ik gun Feyenoord de titel, maar ik denk dat ze het niet redden. Ajax maakt een onbevangen indruk, het is ook makkelijker om te jagen dan dat je het hele seizoen aan kop staat.”

Wil je op de hoogte blijven van de belangrijkste en leukste nieuwtjes?
Like ons dan even op Facebook. Dat is zo gepiept!