OSLO - Het proces van Anders Behring Breivik is vrijdag afgesloten. De verdachte kreeg aan het slot van de tien weken durende rechtszaak het laatste woord, maar het is de vraag of hij daarmee het betoog van zijn verdediging dat hij niet krankzinnig is goed heeft gedaan.

De 33-jarige Noor verlangde vrijspraak en zei dat de geschiedenis de door hem gepleegde moord op 77 mensen zal vergoelijken. De zelfverklaarde kruisvaarder stak een verward betoog af, waarin hij uithaalde naar alles wat hem in de wereld dwars zit, van niet-etnische Noren die Noorwegen vertegenwoordigen op het Eurovisie Songfestival tot de vrijgevochten levensstijl van de karakters in de Amerikaanse televisieserie Sex and the City. Hij verweefde actuele zaken in zijn verklaring en beweerde onder meer dat rechtse extremisten deze week een kleine hoeveelheid explosieven op het terrein van een Zweedse kerncentrale hebben binnengesmokkeld. Woordvoerder Tommy Nyman van de Zweedse politie had geen commentaar, 'vooral niet als hij (Breivik, red.) dat zegt'.

Hoewel om sommige van Breiviks uitspraken gelachen werd, heerste er een serieuze atmosfeer toen Breivik zijn motief herhaalde voor het plegen van een bomaanslag in het regeringskwartier in Oslo, waarbij acht mensen omkwamen, en het doodschieten van 69 deelnemers aan een jongerenkamp van de Arbeiderspartij op het eiland Utøya op 22 juli vorig jaar.

"De geschiedenis leert dat je soms een kleine barbarij moet plegen om een grotere barbarij te voorkomen", zei Breivik. "De aanslagen van 22 juli waren preventieve aanvallen om het inheemse Noorse volk te beschermen. Ik verlang daarom te worden vrijgesproken."

Breivik stelt dat de regerende Arbeiderspartij het land heeft verraden door immigratie van moslims toe te staan en dat dit moet worden gestopt om te voorkomen dat Noorwegen verandert in wat hij een 'multiculturele hel' noemt.

Eerder vrijdag probeerden de advocaten van Breivik hun cliënt neer te zetten als een gewelddadige politieke activist die werd gedreven door een rechts-extremistische ideologie, in plaats van als een aan waandenkbeelden lijdende gek. Aangezien Breivik heeft bekend, draait het proces om de vraag of de verdachte al dan niet krankzinnig is.

In zijn slotpleidooi zei Breiviks advocaat Geir Lippestad nogmaals dat zijn cliënt toegeeft dat hij op 22 juli vorig jaar een bom tot ontploffing bracht bij een regeringsgebouw in Oslo en een slachting aanrichtte op Utøya. Hij noemde het 'bijna niet te begrijpen' dat het 'kleine, veilige Noorwegen' getroffen zou worden door een dergelijke terreuraanslag en dat verklaart volgens hem mogelijk dat psychiaters verschillende conclusies hebben getrokken over de psychische gesteldheid van Breivik.

Lippestad probeerde de rechtbank ervan te overtuigen dat Breiviks bewering dat hij een verzetsstrijder is die probeert te voorkomen dat Noorwegen en de rest van Europa worden gekoloniseerd door moslims niet op waandenkbeelden berust, maar voortkomt uit een politieke zienswijze die hij deelt met andere rechts-extremisten. Hij sprak ook tegen dat Breivik werd gedreven door een psychotische drang om te moorden, in plaats van door een politieke ideologie, zoals een team psychiaters heeft geconcludeerd.

"De 22e juli was een geweldsinferno", zei Lippestad. "Maar om te kunnen beoordelen of het geweld op zich zijn drijfveer was, of radicale politiek, moeten we bekijken hoe hij de aanslagen uitvoerde. Hij besefte dat het verkeerd was om te moorden, maar koos er toch voor om te moorden. Dat is was terroristen doen. Het doel heiligt de middelen. Dit kun je niet begrijpen als je de cultuur van rechts-extremisten niet begrijpt."

Als Breivik het over een burgeroorlog heeft, dan heeft hij het niet over tanks en strijders in het bos, maar over een zich voortslepende strijd die zestig jaar zal duren, aldus de advocaat.

"Niemand weet hoe Europa er over zestig jaar uitziet", zei Lippestad. "Wie zou tien jaar geleden gedacht hebben dat een rechts-extremistische partij in Griekenland nu tien procent van de stemmen zou halen?"

Lippestad zorgde aan het eind van zijn verklaring voor verwarring, toen hij voor zijn cliënt de lichtst mogelijke gevangenisstraf vroeg. Nadat Breivik hem had gecorrigeerd, zei Lippestad dat de verdediging om vrijspraak vroeg of een milde straf, maar dat het voornaamste was dat de rechtbank hem niet ontoerekeningsvatbaar verklaart.

Twee teams psychiaters hebben tegengestelde conclusies getrokken over de geestelijke gesteldheid van Breivik. Het eerste team stelde de diagnose paranoïde schizofrenie, het tweede team oordeelde dat hij toerekeningsvatbaar is. Volgens deze psychiaters heeft Breivik een antisociale en narcistische persoonlijkheidsstoornis, maar is hij niet psychotisch.

De aanklagers vroeger de rechtbank donderdag in hun requisitoir Breivik ontoerekeningsvatbaar te verklaren en naar een inrichting te sturen, in plaats van naar de gevangenis. Volgens het openbaar ministerie staat weliswaar niet onomstotelijk vast dat Breivik toen hij zijn aanslagen pleegde psychotisch was, maar zijn er voldoende twijfels over zijn geestelijke gesteldheid om hem ontoerekeningsvatbaar te verklaren.

De rechtbank doet op 24 augustus uitspraak. Als de rechtbank met de aanklagers meegaat, zal de grootste Noorse massamoord in vredestijd niet als een politieke terreurdaad, maar als het werk van een bloeddorstige gek de boeken in gaan. Oordeelt de rechtbank dat Breivik wel verantwoordelijk kan worden gehouden voor zijn daden dan krijgt hij waarschijnlijk de maximale gevangenisstraf van 21 jaar. Die straf kan worden verlengd als te zijner tijd wordt geoordeeld dat Breivik nog altijd een gevaar voor de samenleving vormt.